Aktualności
Historia
"Żagańskie obozy jenieckie 1939-1945"
Stalag Luft III
Tereny poobozowe
Wieża Widokowa
Archiwum
Galeria
Wystawy
Linki
Apel
Oferta
Kontakt
Sklep
"Żagańskie obozy jenieckie 1939-1945"
Żagańskie obozy jenieckie 1939 - 1945

Mapa niemiecka z lokalizacją obozów Stalag VIII C i Luft III

W okresie II wojny światowej na terenie Żagania i w okolicy istniał kompleks hitlerowskich obozów jenieckich, w literaturze przedmiotu określany jako "żagańskie obozy jenieckie" Podlegały one VIII Okręgowi Wojskowemu Wehrmachtu z siedzibą we Wrocławiu. W tym systemie należy uwzględniać :

- Dulag Kunau - Durchganglslager (Konin Żagański)

- Stalag VIII C Sagan - Mannschaftsstammlager (Żagań)

- Stalag VIII E Neuhammer (Świętoszów)

- Stalag 308 Neuhammer (Świętoszów)

Ponadto w Żaganiu istniały :

- Stalag Luft III - Kriegsgefangenen Lager der Luftwaffe 3

- Stalag Luft IV Sagan-Belaria

Obozy te podlegały naczelnemu dowództwu Luftwaffe.


Dulag Kunau - Durchganglslager (Konin Żagański)

Dulag Kunau - Durchganglslager (Konin Żagański), obóz przejściowy. Przeznaczony dla polskich podoficerów i szeregowych żołnierzy z wojny obronnej 1939 r. Obóz funkcjonował od października 1939 r., do kwietnia 1940 r. Nie posiadał żadanych stałych urządzeń. Jeńcy spali w dużych, 200 osobowych namiotach. Po likwidacji obozu około 6 tyś. jeńców przeniesiono do Stalagu VIII A w Zgorzelcu oraz do Stalagu VIII C w Żaganiu.

Stalag VIII C Sagan - Mannschaftsstammlager (Żagań)

Stalag VIII C Sagan - Mannschaftsstammlager (Żagań), stały obóz - Powstał na przełomie września i października 1939 r. Ogólny jego obszar wynosił ok. 480.000 m². Obóz ten zlokalizowany został na południowym skraju miasta, przy szosie biegnącej do Iłowy Żagańskiej (Halbau). W początkowym okresie przebywało w nim kilka tysięcy Polaków - uczestników kampanii wrześniowej. W 1940 roku żołnierzy polskich pozbawiono statusu jeńca wojennego i wywieziono w głąb Niemiec na przymusowe roboty. Obóz przeznaczono dla jeńców francuskich, których liczba rok później przekroczyła 45.000. W tym czasie zaczęto kierować do obozu Belgów, Brytyjczyków, Jugosłowian, Włochów, Amerykanów, Czechosłowaków, Greków, Holendrów, Kanadyjczyków a także jeńców radzieckich. W skład armii francuskiej wchodziło wielu żołnierzy z krajów kolonialnych, stąd też w Stalagu VIII C znaleźli się również między innymi : Algierczycy, Marokańczycy, Senegalczycy. We wrześniu 1944 r. na terenie Stalagu VIIIC więzieni byli jeńcy AK z Powstania Warszawskiego. Jeńcy AK byli także więzieni przez Armię Radziecką po wyzwoleniu obozów w lutym 1945 roku. Po selekcji jeńcy AK byli wywożeni na Sybir.

Obozy w Świętoszowie (Stalag VIII E i Stalag 308 Neuhammer)

Obozy w Świętoszowie były pod względem ilości jeńców jednymi z większych w całej Rzeszy niemieckiej. Podczas wojny w Świętoszowie funkcjonowały Stalag VIII E, Stalag 308, 28 BAB (Kriegsgefangenen Bau und Arbeitsbataillon), Lager nr 13  (budowa autostrady Wrocław – Berlin) oraz mniejsze obozy pracy i szkoleniowe dla zwerbowanych do współpracy byłych jeńców. Po zakończeniu wojny istniał tu Obóz nr 76, w którym przetrzymywano Niemców.

 

Stalag VIII E Neuhammer powstał jesienią 1939 roku i rozlokowany był około 2 kilometrów na południe od miasta. Budowany był przez jeńców - żołnierzy polskich należących do 28 BAB.
Pod koniec 1939 roku w obozie przebywało już około 14 tysięcy Polaków. W relacjach świadków można znaleźć informacje o dużej grupie jeńców Czeskich. W latach następnych w obozie tym przetrzymywani byli także Francuzi, Holendrzy, Belgowie i jeńcy radzieccy. Obóz podzielony był na sektory i z zasady w jednym sektorze mieszkali jeńcy jednej narodowości. Baraki w obozie były drewniane i mieściły 200 – 300 jeńców, a duże sale były skromnie wyposażone. Racje żywnościowe były zróżnicowane. Jeńcy zmuszani byli do pracy na terenie obozu, koszar niemieckich, poligonu, w okolicznych fabrykach i w rolnictwie. Zachowało się niewiele dokumentów dotyczących życia obozowego oraz informacji o ilości jeńców poszczególnych narodowości. Ilość jeńców ulegała zmianie podczas całej wojny. Obóz został wyzwolony w lutym 1945 roku i znajdowało się w nim około 2 tysięcy jeńców, których Niemcy nie zdążyli ewakuować na zachód.

 

Stalag 308 Neuhammer był obozem przeznaczonym dla jeńców radzieckich. Przygotowania do jego organizacji rozpoczęły się już wiosną 1941 roku, a pierwsi jeńcy pojawili się na początku lipca 1941 roku. Obóz rozlokowano na piaszczystym terenie w sąsiedztwie istniejącego Stalagu VIII E. Przygotowanie polegało na ogrodzeniu terenu drutem kolczastym i podzieleniu na sektory. W pierwszym okresie jeńcy mieszkali pod gołym niebem i z czasem zaczęli budować ziemianki przykrywane gałęziami. Warunki bytowe i wyżywienie były bardzo złe. Jesienią 1941 roku zaczęto budować drewniane baraki i część jeńców została do nich przeniesiona. Szacuje się, że do końca 1941 roku do obozu trafiło około 120 tysięcy jeńców z Armii Czerwonej. Trudne warunki egzystencji, złe wyżywienie, brak opieki medycznej i ciężka praca powodowały dużą śmiertelność wśród jeńców. Występowały przypadki mordowania jeńców przez strażników. Wybuchały epidemie tyfusu i czerwonki.
W obozie mogło stracić życie nawet do 50 tysięcy jeńców. W obozie trwał werbunek do formacji wojskowych współpracujących z Niemcami, między innymi do Armii gen. Własowa zaciągnęło się około 6 tysięcy jeńców Stalagu 308. Pod koniec 1942 roku jeńców z obozu przeniesiono do Stalagu VIII C i VIII E, a obóz zaczął spełniać inne zadania.



Źródło: J.Horyń, "Historia obozów w Świętoszowie"

Stalag Luft III Sagan - Kriegsgefangenen Lager der Luftwaffe 3

Stalag Luft III Sagan - Kriegsgefangenen Lager der Luftwaffe 3 (w literaturze niemieckiej trójka jest arabska, a w anglojęzycznej rzymska) obóz przeznaczony dla lotników i członków załóg latających. Obóz powstał wiosną 1942 r., i funkcjonował do lutego 1945 r. W okresie swojego istnienia obóz był systematycznie rozbudowywany. Powstawały nowe sektory. W 1945 r. w obozie przebywało ponad 100 tyś jeńców, w tym około 100 polskich lotników z RAF. Jeńcy Stalagu Luft III nie pracowali.

Stalag Luft IV Sagan-Belaria

Stalag Luft IV Sagan-Belaria - obóz istniał przez kilka tygodni w 1944 r., przy obecnej ul. Kożuchowskiej, gdzie znajdowały się zakłady zbrojeniowe. Ostatecznie przeniesiony został na Pomorze Zachodnie do Tychowa (Gross Tychov).

Życie sportowe w obozach jenieckich.

Życie sportowe w obozach jenieckich.

W czasie wojny obronnej 1939 roku do niewoli niemieckiej trafiło około 420 tysięcy żołnierzy polskich, w tym około 17 tysięcy oficerów i 3,5 tysiąca podchorążych. Jeszcze w 1939 roku Niemcy przekazali władzom radzieckim 13,7 tysiąca żołnierzy zamieszkałych na terenach wcielonych do ZSRR. Byli to przede wszystkim Ukraińcy i Białorusini. W latach następnych stany liczebne jeńców w niewoli niemieckiej ulegały zmianie, głównie z powodu przechodzenia na status robotnika przymusowego, ale także ze względu na ucieczki i zgony. Po 17 września 1939 roku do niewoli radzieckiej dostało się około 240 tysięcy jeńców. W 1939 roku ponad 42 tysiące zwolniono do domów (Ukraińcy i Białorusini) i 42,2 tysiąca przekazano Niemcom w ramach wymiany. Byli to żołnierze zamieszkali na terenie Śląska, Pomorza i Wielkopolski oraz deklarujący narodowość niemiecką. Obozy dla żołnierzy polskich w ZSRR oficjalnie funkcjonowały do lipca 1941 roku, nie wliczając w ten system obozów dla żołnierzy Polski Podziemnej. W niewoli radzieckiej zakazywano aktywnych form spędzania wolnego czasu, zabraniano praktyk religijnych i działalności edukacyjnej. Zezwalano najczęściej tylko na grę w szachy lub warcaby. W obozach niemieckich, zarówno w Oflagach (obozy dla oficerów) jak i w Stalagach (obozy dla podoficerów i szeregowych) jeńcom zapewniano możliwość dowolnego spędzania czasu wolnego. Niemcy z zasady przestrzegały art. 17 Konwencji Genewskiej z 1929 roku, który jednoznacznie określał, że jeńcom należy zapewnić możliwość dowolnego spędzania czasu wolnego. Dotyczyło to praktyk religijnych, działalności edukacyjnej, naukowej, kulturalnej i sportowej. W Stalagach jeńcy musieli pracować i w związku z tym czas wolny mieli ograniczony. Uprawianie sportu w polskich Oflagach było wręcz modą. Było również, a może przede wszystkim ważnym elementem życia codziennego jeńców. W Oflagach jeńcy nie pracowali i zarówno władzom niemieckim jak i jenieckim zależało na znalezieniu zajęcia dla setek młodych mężczyzn. W poszczególnych obozach działalność ta była zróżnicowana i zależała głównie od niemieckiego komendanta i od zaangażowania jeńców w działalność sportową. Dużą pomoc w zaopatrzenie w sprzęt sportowy zapewniały organizacje Czerwonego Krzyża. Zdarzały się sytuacje dokonywania zakupów przez władze obozowe za składkowe pieniądze jeńców. Uprawiano praktycznie wszystkie możliwe do uprawiana w warunkach obozowych dyscypliny sportowe. Od gry w szachy i brydża poprzez lekką atletykę i gry zespołowe do wyszukanych dyscyplin indywidualnych. Zakładano klubu sportowe z charakterystycznymi dla poszczególnych miast i regionów nazwami, organizowano ligowe rozgrywki, zawody okazjonalne i rocznicowe oraz specjalne testy sprawnościowe dla poszczególnych grup wiekowych. Rok 1940 i 1944 były latami olimpijskimi. Polscy jeńcy w Stalagu XIII A Nürnberg – Langwasser w 1940 roku i w Oflagach II C Woldenberg i II D Gross Born w 1944 roku zorganizowali zawody z flagami olimpijskimi i zniczami. Te trzy niezależne od siebie imprezy nawiązywały do pokojowej tradycji rywalizacji i były ewenementem w obozach jenieckich. Jeńcy innych narodowości takich zawodów nie organizowali. Uprawianie sportu, zarówno masowego jak i wyczynowego miało na celu utrzymanie jeńców w dobrej kondycji fizycznej. Wiązało się to z planami prawie wszystkich jeńców – uciec z obozu i powrócić do walki. Uprawianie sportu masowego miało bardzo duże znaczenie psychiczne. Powodowało rywalizację, tworzenie kolektywów, grup wsparcia i wzajemnej pomocy. Jeńcy słabsi psychicznie cierpieli na „chorobę drutów” (załamanie spowodowane izolacją), która doprowadzała do aktów samobójczych. Sport w takich sytuacjach był najskuteczniejszym lekarstwem i najczęściej stosowanym sposobem spędzania czasu wolnego. Ze sportem związana jest szeroka działalność edukacyjna, medyczna, dziennikarska i trenerska. Po zakończeniu wojny wielu byłych jeńców pełniło ważne funkcje we władzach sportowych. Byli sportowcami, działaczami, trenerami i wychowawcami.

Sport w Żaganiu.

Również w Żagańskich obozach jenieckich uprawianie sportu było głównym sposobem spędzania czasu wolnego. O Stalagu VIII C jest stosunkowo niewiele informacji w porównaniu do Stalagu Luft III. W obozie tym funkcjonowały różne drużyny sportowe, rozgrywano mecze drużynowe w wielu dyscyplinach i funkcjonowały całe ligi. Grywano w piłkę nożną, siatkową i hokeja na lodzie. Jeńcy proponowali nawet rozegranie meczu hokejowego strażnikom niemieckim, ale jeden z nich odpowiedział „ chyba musiałbym grać z karabinem”. Do meczu nie doszło. Organizowano również grę w golfa, krykieta i gry w karty, a na basenie przeciwpożarowym przeprowadzano zawody pływających modeli statków. W 1943 roku, wykorzystując skrzynię gimnastyczną jako maskowanie wejścia do tunelu z sektora wschodniego Stalagu Luft III uciekło 3 jeńców. 

Jacek Jakubiak

Życie kulturalne w obozach jenieckich

     Prezentujemy Państwu tekst poświęcony działalności kulturalnej w żagańskich obozach jenieckich i innych obozach naszego regionu. Obozy te w latach 1914 do 1919 i od 1939 do lutego 1945r. były pod nadzorem niemieckim. Przebywali w nich jeńcy pochodzący ze wszystkich państw, które podczas wojen światowych walczyły z Niemcami, a w 1919 roku przetrzymywani byli w nich Wielkopolanie – powstańcy i ludność cywilna. Unormowanie prawne, dotyczące działalności kulturalnej, zawarte były w Konwencji Haskiej z 1907, a w szczególności w Konwencji Genewskiej z 1929 roku, której art. 17 brzmiał: „Strony walczące będą wspierały jak najbardziej rozrywki umysłowe i sportowe organizowane przez jeńców”. Władze niemieckie z zasady ustaleń tych przestrzegały. Mimo jednakowych przepisów obowiązujących w całych Niemczech i na terenach okupowanych, każdy obóz był inny. Sytuacja w nich oraz traktowanie jeńców zależało od nastawienia komendanta i załogi obozu. Traktowanie zależało również od pracodawcy, u którego jeńcy byli zatrudnieni. Dużą rolę odgrywało zaangażowanie „męża zaufania” lub najstarszego rangą jeńca i samej społeczności jenieckiej, w chęć organizowania i prowadzenia działalności kulturalnej. Władze obozowe nadzorowały wszelkie poczynania i stosowały cenzurę. Warto wspomnieć, że zależało to często od regionalnych przedstawicieli Niemieckiego Czerwonego Krzyża, który koordynował kontakty obozu ze światem zewnętrznym dotyczące przesyłek, zakupów, darów, sprzętu i wyposażenia. W okresie II wojny światowej, zgodnie z prawem międzynarodowym Niemcy stworzyli obozy oficerskie – Oflagi (Offizierslager), w którym najstarszy rangą był jenieckim komendantem obozu lub sektora oraz obozy dla szeregowców i podoficerów, w których wybierany był „mąż zaufania”. Reprezentował on jeńców i pośredniczył w kontaktach z władzami obozowymi. W oflagach jeńcy nie mieli obowiązku pracy i dysponowali dużą ilością czasu wolnego. W stalagach natomiast, wykorzystywani byli do pracy w przemyśle, rolnictwie i na terenie obozu. Dysponowali więc ograniczoną ilością czasu wolnego. Mimo to, we wszystkich obozach organizowano różnorodne zajęcia grupowe, kulturalne i rozrywkowe oraz rozwijające indywidualne zainteresowania hobbystyczne. Organizowano wszelkie dostępne formy rozwijające twórcze działania i zainteresowania. Tworzono grupy teatralne i zespoły muzyczne. W ich skład wchodzili twórcy i wykonawcy oraz szereg osób przygotowujących i zabezpieczających przedstawienie. Wykonywano dekoracje, scenografie, organizowano kostiumy. Funkcjonowały garderoby, warsztaty, charakteryzatornie i pracownie plastyczne. Zwiedzając wystawę należy pamiętać o ograniczeniach, które wynikały z warunków obozowych, głównie braku materiałów. Powstające prace plastyczne, utwory muzyczne, różnorodne formy literackie odzwierciedlały nastroje, postawy jeńców, wyrażały tęsknotę za bliskimi i krajem. Organizowano przedstawienia teatralne, rewiowe, operetkowe, cyrkowe oraz koncerty muzyczne (orkiestra i chór). Organizowano wystawy plastyczne, prowadzono kroniki obozowe, wydawano gazety i biuletyny. Dużym zainteresowaniem i popularnością cieszyły się wieczory patriotyczno – religijne i widowiska słowno – muzyczne. Muzyka i teksty najczęściej pisane były przez samych jeńców. Widowiska te były zabezpieczane całą infrastrukturą. Wykonywano afisze, scenografie, stroje, bilety, rekwizyty. Różnorodność działalności i form pracy kulturalnej budzi podziw i fascynację. Wystawa składa się z dwóch części : Część I dotyczy okresu I wojny światowej. Są to kopie fotografii z obozów w Świętoszowie (Neuhammer am Quais), Szprotawy (Sprottau) i Żagania (Sagan).Ukazują one sceny różnych przedstawień, zespoły artystyczne i muzyczne, grupy teatralne składające się z żołnierzy – jeńców rosyjskiej Armii Carskiej, Francuzów i Brytyjczyków. Część II prezentuje okres II wojny światowej i życie kulturalne w obozach Stalag VIII C i Stalag Luft III. Składa się z fotografii, książek z bibliotek obozowych i przedmiotów znalezionych na terenach obozowych. W obydwu obozach przebywali ludzie młodzi, średnia wieku wynosiła dwadzieścia kilka lat. Zarówno władze niemieckie jak i jenieckie zainteresowane były zorganizowaniem czasu wolnego, zajęciem młodych mężczyzn aktywnością fizyczna i intelektualną. Miało to zapobiegać między innymi „chorobie drutów”. Tęsknota za rodziną, domem, krajem, izolacja, przebywanie na małej przestrzeni w tej samej grupie, brak zajęcia i nuda wywoływały apatie, które często kończyły się samobójstwem lub jego próbami. Wśród jeńców byli przedstawiciele różnych zawodów, zainteresowań i umiejętności. W Stalagu Luft III sektory zachodni, południowy i północny miały specjalne baraki przystosowane do przedstawień. Były one większe niż baraki mieszkalne, miały widownię na 350 – 400 miejsc siedzących, scenę, miejsce dla orkiestry, wejście główne z kasą biletową oraz wyjścia boczne po spektaklu. Dysponowały profesjonalnym zapleczem technicznym, garderobami, charakteryzatornią i warsztatami. Najstarsze sektory, wschodni i centralny miały wspólny barak nr 45 w sektorze centralnym przeznaczony na teatr i kaplicę. Wystawiano bardzo różne spektakle, różnych autorów. W sektorach amerykańskich dominowały przedstawienia autorów współczesnych, a w brytyjskim – klasyków. Podobna sytuacja była z utworami muzycznymi. W Stalagu VIII C barak nr 23 przeznaczony był do występów teatralnych i muzycznych. Ponadto w baraku nr 24 znajdowała się biblioteka ogólna licząca w 1942 roku ponad 10 tysięcy książek, a w nr 7 uniwersytecka. Powstała, złożona z 80. Francuzów grupa teatralna i muzyczna „Les Folies Saganaises”. W jej skład wchodzili między innymi zawodowi aktorzy, śpiewacy i muzycy: Jasques Hauchart, Lucien Dubrulle, Paul Delamaere, Andre Bonnier, Jose Ruiz, Charles Castagna, Pierre Henriot, Rene Renard. Reżyserem spektakli był Leon Tille. Największa popularnością cieszyła się operetka „Wesoła wdówka”, grana wielokrotnie w różnych obozach i grupach roboczych, między innymi we Wrocławiu, Głogowie i Lubaniu. Główną rolę grał w niej Gaston Joly. Profesjonalne kostiumy wypożyczone zostały w Berlinie Ważnym wydarzeniem było skomponowanie przez Rene Beau „La Saganaise” (Żaganianki) do słów Rene Martin. Był to hymn jeniecki stworzony na wzór „Marsylianki” i wykonywany podczas przedstawień. W obozie wydawano Biuletyn „Męża Zaufania” i gazetę obozową – „Soleil Saganais” (Żagańskie Słońce). Kopie fotografii zostały udostępnione z instytucji francuskich i brytyjskich, wielu osób prywatnych oraz wykorzystano publikowane materiały amerykańskie i brytyjskie.

Jacek Jakubiak

Książka w obozach jenieckich podczas II wojny światowej

Każda książka ma swoją historię. Trzeba ją tylko odszukać.

   Książka, która znalazła się w niemieckim obozie jenieckim, musiała być dopuszczona do użytku przez obozową cenzurę i była ostemplowana osobistą pieczęcią cenzora.
   Zakazane były publikacje dotyczące wojskowości, techniki, kartografii i psychologii, a także w przypadku obozów dla Polaków, niektórzy polscy pisarze i poeci. Na stale uaktualnianym indeksie znaleźli się między innymi: H. Sienkiewicz, M. Konopnicka, W. Rejmont, M. Wańkowicz, A. Słonimski i J. Tuwim.
   W obozach dla jeńców innych narodowości, oczywiście ich autorzy. Jeńcy potrafili jednak omijać cenzorów, zamieniając okładki książek lub fałszując i podrabiając pieczątki cenzury.
   Pierwsze książki znalazły się w obozach razem z polskimi jeńcami. Były ich osobistą własnością, pochodziły z domowych bibliotek, darów od pojedynczych osób ofiarowanych podczas transportu i przysyłanych w paczkach od rodzin lub Czerwonego Krzyża. Od 1940 roku rozpoczęto regularne zakupy książek dla obozów i powstających bibliotek obozowych. Pieniądze pochodziły z żołdu wypłacanego jeńcom przez władze obozowe. Czytelnicy wpłacali składkę członkowską na zakupy i naprawę książek. Przenoszono książki, jako mienie jeńców, do innych obozów z obozów likwidowanych.
   Niemcy rygorystycznie przestrzegali prawa międzynarodowego (Konwencja Genewska z 1929 roku) dotyczącego życia kulturalnego i religijnego jeńców.
   Powstawały biblioteki skupiające w początkowym okresie właścicieli książek. Następnie stały się one ogólnodostępne. Największe polskie biblioteki były w Oflagach (obozy dla oficerów): II A Prenzlau, II C Woldenberg, II D Gross Born, VII A Murnau, IX B Braunschweig. Były także obozy w których bibliotek nie było wcale. Największe biblioteki w Oflagach zgromadziły do 50 000 woluminów, a w Stalagach (obozy dla szeregowych żołnierzy) do 2.000. Biblioteki dysponowały dużym mieniem, podlegały samorządom jenieckim i polskim dowódcom obozów.
   Szacuje się, że w obozach jenieckich dla Polaków zgromadzono około 300.000 książek. W Oflagu VII A Murnau w prace biblioteki i obsługę czytelników zaangażowanych było około 200 jeńców. Istniały wypożyczalnie, czytelnie, introligatornie i całe działy biblioteczne współpracujące z obozowym systemem edukacyjnym i kulturalnym. Pierwszeństwo w wypożyczeniu poszczególnych pozycji mieli słuchacze uniwersytetów i kursów specjalistycznych w obozach. Ułatwieniem w korzystaniu z biblioteki były katalogi, karty książek i czytelników, legitymacje dla członków i działy informacji. Funkcjonowały także działy konspiracyjne, oferujące literaturą nieocenzurowaną (głównie rękopisy powstałe w obozie), a także wypożyczalnie prywatne. W Oflagach dominowała literatura naukowa, piękna i poezja, a w Stalagach literatura sensacyjna, historyczna i obyczajowa. Biblioteki dostosowywały czas swojej pracy do potrzeb jenieckich (głównie do jeńców ze Stalagów, w których jeńcy musieli pracować). W tych obozach książki docierały do grup roboczych i indywidualnych jeńców pracujących przede wszystkim w prywatnych niemieckich gospodarstwach rolnych (u tak zwanych „bauerów”).
   W żagańskich obozach również funkcjonowały biblioteki jenieckie, a nasze książki mają swoje historie. Najciekawsza jest historia Biblii, którą otrzymał w paczce w 1943 roku od Szwajcarskiego Czerwonego Krzyża amerykański jeniec kpt. James Vaughter. Biblia, wraz z pieczątkami cenzury obozowej i odręcznymi, wykonanymi w obozie Stalag Luft III, zapiskami właściciela pojechała z nim w1945 roku do USA. Wróciła w 2005 roku z za oceanu do Żagania jako dar dla muzeum ofiarowany przez Panią D. Bishop. Biblia zakupiona została przez nią w antykwariacie w Filadelfii.

Jacek Jakubiak


serwis zarządzany przez e-CMS • projekt i wykonanie e-line © 2004